Lộ trình thăng tiến nghề sales: mỗi bậc đòi hỏi gì và hay vấp ở đâu

Người bán giỏi nhất nhóm được đề bạt lên trưởng nhóm, rồi sáu tháng sau doanh số cả nhóm đi xuống. Mình chứng kiến cảnh này nhiều lần tới mức coi nó là chuyện bình thường của nghề. Và mình cũng từng là người được đề bạt như thế.

Lý do đơn giản. Mỗi bậc trong nghề sales đòi một bộ kỹ năng khác, và thứ giúp bạn lên được bậc này thường không phải thứ giúp bạn làm tốt ở bậc đó. Bài này mình đi qua từng bậc theo những gì mình đã trải và đã thấy, không theo sơ đồ chức danh của công ty nào cụ thể.

Mấy năm đầu nghề sales trông như thế nào?

Cửa vào phổ biến là nhân viên kinh doanh, có nơi gọi là sales executive, có nơi là chuyên viên tư vấn. Một số công ty có thêm bậc thực tập hoặc sales admin (người lo giấy tờ, báo giá, đơn hàng cho đội bán) để bạn làm quen sản phẩm trước khi được giao khách.

Năm đầu, gần như mọi thứ xoay quanh việc học bị từ chối mà không nản, nắm sản phẩm đủ sâu để trả lời không phải hỏi lại, và có được vài khách đầu tiên của riêng mình. Mình nhớ mấy tháng đầu chủ yếu là gọi điện, ghi chép, đi theo anh chị trong nhóm gặp khách. Lúc đó chưa ai đòi bạn có chiến lược gì cả.

Từ năm thứ hai tới năm thứ ba, nếu làm đều, bạn sẽ được gọi là nhân viên kinh doanh có kinh nghiệm hoặc senior sales. Khác biệt không nằm ở chức danh. Bạn bắt đầu được giao khách lớn hơn, chu kỳ dài hơn, được tự quyết một phần chiết khấu, và bắt đầu có người mới hỏi bạn cách làm. Giai đoạn này là lúc nên để ý mình thích bán hay thích dẫn người, vì hai hướng sau đó tách nhau khá xa.

Lên trưởng nhóm thì cái gì thay đổi?

Đây là bậc khó nhất, theo mình. Không phải vì công việc nặng hơn, mà vì thước đo đổi hẳn. Trước đây bạn được khen vì số của bạn. Giờ bạn được đánh giá bằng số của năm, bảy người khác, trong đó có người kinh nghiệm hơn bạn và có người mới vào hai tuần.

Bỏ thói quen tự chốt đơn hộ

Cái bẫy lớn nhất của trưởng nhóm mới là thấy nhân viên sắp mất khách thì nhảy vào chốt luôn. Tháng đó số đẹp. Nhưng nhân viên không học được gì, lần sau vẫn gọi bạn, còn bạn thì không còn thời gian làm việc của trưởng nhóm. Mình mất gần nửa năm mới bỏ được thói quen này, và phải tập ngồi im trong buổi gặp khách dù rất muốn nói.

Học cách huấn luyện, không chỉ ra lệnh

Coaching (kèm cặp để người khác tự làm được) nghe đơn giản nhưng mất thời gian thật. Mình bắt đầu bằng việc nghe lại cuộc gọi của từng bạn mỗi tuần, chọn đúng một điểm để sửa, không sửa mười điểm cùng lúc. Có bạn chỉ cần đổi câu mở đầu, có bạn phải tập lại cách hỏi nhu cầu từ đầu.

Làm việc với số liệu của cả nhóm

Trưởng nhóm phải đọc được phễu bán hàng của từng người, biết ai đang thiếu khách mới, ai kẹt ở khâu báo giá, ai sắp nghỉ. Việc giao chỉ tiêu, đánh giá cuối kỳ, đề xuất thưởng cũng bắt đầu rơi vào tay bạn. Mảng này mình có nói kỹ hơn ở bài về KPI.

Thời gian từ nhân viên lên trưởng nhóm rất khác nhau tùy công ty. Ở doanh nghiệp đang mở rộng nhanh, có người hai năm đã lên. Ở công ty ổn định, ít vị trí trống, có khi năm sáu năm vẫn phải chờ. Bạn có thể đọc thêm phần cơ hội phát triển trong nghề kinh doanh trong bài tổng quan để thấy các vị trí khác nhau nằm ở đâu so với nhau.

Từ quản lý vùng lên giám đốc kinh doanh là chuyện gì?

Sau trưởng nhóm, tùy quy mô công ty sẽ có quản lý khu vực, quản lý vùng, hoặc trưởng phòng kinh doanh (sales manager). Lúc này bạn quản lý qua người khác, tức là quản lý các trưởng nhóm. Bạn ít gặp khách hơn hẳn, trừ những khách chiến lược hoặc những buổi cần người có chức danh đi cùng.

Công việc chuyển sang phân bổ: vùng nào cần thêm người, kênh nào đang chậm, ngân sách khuyến mãi dồn vào đâu. Bạn phải thương lượng với bộ phận marketing về nguồn khách, với tài chính về chính sách công nợ, với sản xuất hoặc kho về chuyện giao hàng. Ai từng chỉ quen nói chuyện với khách sẽ thấy phần nói chuyện nội bộ này mệt không kém.

Bậc trên cùng là giám đốc kinh doanh, có nơi gọi là sales director hoặc head of sales. Ở các tập đoàn có thêm vị trí cấp cao hơn phụ trách doanh thu toàn công ty. Người ở bậc này được đánh giá theo năm, theo kế hoạch dài hạn: thị trường nào nên vào, sản phẩm nào cần đẩy, cơ cấu đội bán nên chia theo vùng hay theo ngành khách. Họ tham gia họp ban giám đốc và chịu trách nhiệm trước con số của cả công ty.

Mình chưa ngồi ghế đó, nhưng làm việc gần với vài người đã ngồi. Điểm chung là họ đọc báo cáo tài chính không thua kế toán, và rất ít khi nói về một khách hàng riêng lẻ nào.

Vậy cái gì quyết định tốc độ đi lên?

Doanh số tốt là điều kiện cần ở mấy năm đầu, không phải điều kiện đủ. Mình thấy những người lên nhanh thường có thêm ít nhất hai thứ. Một là họ được người khác tìm tới hỏi, tức là đã có vai trò kèm cặp trước khi có chức danh. Hai là họ hiểu tiền chạy trong công ty thế nào: biên lợi nhuận của từng dòng hàng, chi phí giữ một khách, vì sao có đơn doanh thu to mà công ty vẫn lỗ.

Ngoài ra là chuyện chọn chỗ. Công ty nhỏ cho bạn chức danh sớm nhưng phạm vi hẹp. Công ty lớn lên chậm hơn nhưng bạn học được quy trình bài bản, và chức danh ở đó thường được thị trường hiểu đúng nghĩa hơn. Không có lựa chọn nào luôn đúng.

Nhảy việc để lên chức có đáng không?

Câu này mình nghe nhiều nhất từ các bạn ở năm thứ ba, thứ tư. Nhảy sang công ty khác để nhận chức trưởng nhóm nhanh hơn là cách khá nhiều người đã làm, và không phải lúc nào cũng sai. Nhưng có hai điều mình hay nhắc.

Thứ nhất, chức danh giữa các công ty không tương đương nhau. “Trưởng phòng kinh doanh” ở một công ty mười người có thể quản lý đúng hai nhân viên, trong khi trưởng nhóm ở doanh nghiệp lớn quản lý cả chục người với quy trình chặt. Khi phỏng vấn ở chỗ mới sau này, người tuyển sẽ hỏi bạn quản lý bao nhiêu người, chịu trách nhiệm doanh số cỡ nào, chứ không nhìn mỗi chức danh.

Thứ hai, sang chỗ mới là bắt đầu lại phần khách hàng. Mấy năm xây quan hệ ở ngành cũ có thể không mang theo được, nhất là khi hợp đồng có điều khoản không lôi kéo khách. Nếu nhảy, mình nghĩ nên nhảy trong cùng ngành hoặc ngành gần, để phần phải học lại chủ yếu là văn hóa công ty chứ không phải toàn bộ khách và sản phẩm.

Không muốn làm quản lý thì đi tiếp đường nào?

Nhiều người không thích quản lý, và điều đó hoàn toàn ổn. Nghề sales có vài hướng đi sâu chuyên môn mà vẫn lên được về trách nhiệm lẫn thu nhập, tùy công ty và năng lực từng người.

Hướng thứ nhất là key account manager (người phụ trách một số ít khách hàng lớn nhất của công ty). Bạn không quản lý người, nhưng quản lý những hợp đồng chiếm phần lớn doanh thu. Việc này cần hiểu sâu ngành của khách, kiên nhẫn với quy trình mua hàng nhiều tầng, và giữ quan hệ qua nhiều năm.

Hướng thứ hai là chuyển sang các vai trò kề bên sales. Có người đi sang sales operations (bộ phận lo hệ thống, số liệu, quy trình cho đội bán), có người làm đào tạo bán hàng, có người chuyển sang phát triển kinh doanh (business development) chuyên mở thị trường hoặc tìm đối tác mới. Người có nền tảng kỹ thuật thì hay đi theo hướng kỹ sư bán hàng hoặc tư vấn giải pháp.

Hướng thứ ba, ít người nói ra nhưng khá phổ biến: sau mười mấy năm bán hàng, tự mở công ty phân phối hoặc làm đại lý cho chính dòng sản phẩm mình đã bán. Kinh nghiệm hiểu khách và hiểu kênh lúc đó là vốn lớn nhất. Rủi ro cũng không nhỏ, vì giờ bạn phải lo thêm dòng tiền, kho bãi và con người.

Còn mình, sau mấy năm làm quản lý, có lúc vẫn nhớ cảm giác tự tay chốt một đơn khó. Lâu lâu mình xin đi cùng một bạn trong nhóm gặp khách, chỉ để ngồi nghe. Bậc nào thì cũng vậy, cứ giữ được việc nghe khách nói là chưa xa nghề.